تبلیغات
گروه شیمی منطقه ۱٤ تهران - گیاهان دارویی
یکشنبه 14 آذر 1389

گیاهان دارویی

   نوشته شده توسط: tehchem14 همکاران گروه شیمی منطقه ۱٤    


گیاهان داروئی

طی یك دوره طولانی چند هزار ساله بشر یاد گرفت كه چگونه از گیاهان جهت رفع بیماری ها استفاده كند. خدمات علما ودانشمندان مسلمانی نظیر جابر ابن حیان،زكریای رازی،ابونصر فارابی،ابوعلی سینا،وامثالهم كه سرآمد علوم شیمی، پزشكی ودارو سازی عصر خود بوده اند به اندازه ای است كه هنوز جوامع انسانی از پرتو آنها در زمینه های مذكور استفاده می كنند.شاید اولین داروخانه گیاهی در قرن سوم هجری در بغداد شكل گرفت. به دلیل اینكه تا آن زمان دانش بشری فاقد معیارها واستاندارد های لازم جهت تشخیص درست گونه های گیاهی بود، گونه ها  وگیاهان متعددی با یك عنوان ولی با خواص متفاوت به مردم ارائه می شد. تا اینكه كتاب های متعددی به عنوان دستورالعمل داروسازی با گیاهان دارویی تدوین شد . بعد ها مواد موثره موجود در گیاهان دارویی جایگزین مواد خام گیاهی گردید وبه تدریج باب شیمی گیاهی گشوده شد تا اینكه امروزه تعداد زیادی از دارو های مدرن از منابع گیاهی استخراج می گردند.

از چوب درخت مسواك كه چهارده قرن پیش توسط پیامبرعظیم الشان اسلام جهت مسواك زدن سفارش تاكید شده بود امروزه موادی چون فلوراید، تانن ها، كلسیم وتركیبات گوگردی استخراج گردیده است كه اثرات شگفت انگیزی در جلوگیری از پوسیدگی دندان وبیماری های دهان ودرمان دارد. به تدریج كه بردانش بشری افزوده شد قادر به فرموله كردن وساخت تركیبات شیمیایی مصنوعی مشابه مواد موثره موجود گیاهان دارویی گردید. ابتدابه نظر می رسید كه بشر دیگر جهت درمان درد هایش به گیاهان متكی نخواهد بود ولی هرروز با كشف مواد موثره موجود در گیاهان دارویی، مواد شیمیایی مشابه آنها سنتز می گردد .بشر به تدریج با عوارض جانبی ناشی از مصرف بعضی از دارو های شیمیایی، مجددا به استفاده از مواد طبیعی موجود در گیاهان رجعت نمود. به طوری كه در بعضی از كشور های پیشرفته پیش از 90% از دارو های مصرفی داخلیشان منشا گیاهی دارد. بدیهی است كه این رجعت یه گیاهان دارویی واستفاده از آنها باید به طریق اولی در كشور های در حال توسعه مورد توجه قرار گیرد ،چراكه مصرف دارو های مصنوعی علاوه بر مشكلات ناشی از عوارض جانبی مشكل وابستگی به قدرت های سلطه گرا را نیز در پی دارد.

ستارگان طب اسلامی

اولین مسلمانی كه از ترجمه های پزشكی سود بسیار برد، ابوبكر محمد بن زكریای رازی (925-865) بود.از اوكتاب های بسیاری كه شامل شرح داروها هستند، خصوصا كتاب های المنصوری وهمچنین 24 كتاب طبی دیگر كه محنوی تعداد زیادی  نسخ پزشكی هستند، به جای مانده است.

پزشك نامور ابوعلی سینا (1037-980) شخصی استثنایی بود كه همه وجود خود را وقف مطالعه علوم مختلف  از جمله علوم طبیعی كرد، نام كتاب مشهور او قانون در طب میباشد.دومین كتاب او قانون می باشد.این دانشمند 811 گیاه داروی گیاهی ومعدنی را دراین كتاب همراه بر اثرات بربدن  انسان شرح داده است . تعدادی از گیاهان دارویی كه بوعلی سینا از آن ها نام برده است، هنوز شناخته نشده اند وبرخی از آنها ریشه تبتی، هندی، چینی،یاكلا شرقی داشته اند.

 درطول شش قرن، بوعلی سینا لقب سلطان طب را حقظ نمود. او تا به امروز پیشگام ونماینده طب پیشگیری شناخته میشود..

كشت گیاهان دارویی

نیاز صنعت داروسازی به مواد موثره گیاهی به حدی زیاد است كه امكان تامین از طبیعت غیر ممكن است. بنابراین بسیاری از این گیاهان باید در مزارع بزرگ كشت شوند.

در این جا یك رشته عوامل اساسی باید در نظر گرفته شود تا كیفیت ومیزان مواد موثره خو را حفظ كند.

مهم ترین عوامل عبارتند از:خاك،آب وهوا-در نظر داشتن كشت قبلی،حاصلخیزی-آماده كردن زمین وبذرپاشی مراقبت های زمان برداشت -انتخاب بهترین گزینه به كار بردن دقت كافی در انتخاب بذر- مطالع وانتخاب ماشین آلات لازم برای كشت وبرداشت طرز صحیح خشك كردن آن ها

طرز تكثیر گیاهان دارویی

گیاهان دارویی یا از طریق جنسی یا غیر جنسی تكثیر می شوند. كشت این گیاهان  اقتصادی  است.  در تكثیر از روش  جنسی از بذر استفاده می شود كه باید بذر های مناسب از انواع انتخاب شده (به دلیل بازده بالا ومیانگین بالای مواد موثره آنها ) كشت شوند.

تكثیر گیاهان دارویی از روش  غیر جنسی گیاهان اغلب قلمه، ریزوم وپاجوش می باشد.

 در مبارزه با گیاهان هرز، بیماری وانگل ها باید تا حداكثر از به كار بردن مواد شیمیایی خودداری كرد، چراكه باقی مانده این مواد ممكن است برای بدن مضرمی باشد.

 آماده سازی گیاهان دارویی

 مواد موجود در گیاهان باید به تناسب طبیعت خاص گیاه مورد نظر وكاربرد درمانی آن ها با انجام یك رشته اعمال شیمیایی یا مكانیكی عمل آورده شوند. روش های آماده كردن گیاه پس ازجمع آوری ودر هنگام آماده كردن آن،با دستورات دقیق مشخص شده اند ،دستوراتی كه بر اثر تجربیات طولانی واندازه گیری های مقدار مواد موثره گیاهان به دست آمده اند.این دستورات شامل برداشت یا جمع اوری، خشك كردن، پوست كندن، خرد كردن، حذف برخی قسمت ها، آسیا كردن، الك كردن، كوبیدن، بودادن وحتی طرز تخمیر گیاهان می گردد. هركدام از این اعمال برای حفظ وثابت نگاهداشتن  مواد موثره موجود در نوعی گیاه است.

گیاه درمانی

گیاه درمانی مجموعی مراقبت های درمانی است كه مستقیما از دارو های گیاهی سود می جوید . دارو های گیاهی ممكن است به ساده ترین شكل یا به شكل فر آوری شده مورد استفاده قرار گیرند.

گیاهان دارویی در ایران

گیاهان دارویی در طول تاریخ همیشه با انسان قرابت داشته و آثار دارویی و موارد استفاده آن بر هیچ کس پوشیده نیست. اگر چه علاقه و توجه به این گیاهان مفید در سالهای گذشته ناچیز بوده ولی خوشبختانه اخیرا مورد عنایت و توجه بیشتری قرار گرفته است. گیاهان دارویی یکی از منابع غنی کشور بوده که امکان صادرات آن نیز وجود دارد چون

گیاهان دارویی بازار بزرگی در جهان دارد. ایران از لحاظ آب و هوایی، موقعیت جغرافیایی و زمینه رشد گیاهان دارویی یکی از بهترین مناطق جهان محسوب می شود . ایران ۱۱ نوع اقلیم از ۱۳ نوع اقلیم شناخته شده جهان را دارد که در واقع ایران کلکسیونی از آب و هوا است و حدود ۱۰ هزار نوع گیاه در ایران وجود دارد که حدود ۶۰۰ گونه آن دارویی است. دانشمندان ایرانی مانند ابوریحان، ابن سینا، رازی و دیگران کتابهای مفصلی درباره گیاهان دارویی نوشته اند که مورد توجه جهانیان نیز بوده است ولی در کشور ما به دلیل این که در سیستم آموزشی پزشکی بیشتر داروهای شیمیایی توجه می شود  پزشکان با داروهای گیاهی آشنایی کامل ندارند و علی رغم اینکه حدود ۱۰۰ قلم داروی گیاهی در کشور داریم متأسفانه تعداد محدودی در لیست تعرفه های بیمه است ولی اخیرا خوشبختانه اقدامات صورت گرفته که داروهای گیاهی بیشتری در لیست تعرفه بیمه قرار گیرد و در سیستم آموزشی پزشکی هم اخیرا توجه خاصی شده است.اخیرا به کاشت گیاهان دارویی  توجه خاصی شده است . گیاهان دارویی فراوانی وجود دارد که تعدادی به صورت خودرو رویش دارد و تعدادی هم به صورت زراعت درآمده است و تعدادی از گیاهان دارویی از رویش گاههای طبیعی برداشت می شود و باید سعی شود به طبیعت آسیب جدی وارد نگردد.

نقش گیاهان دارویی درآبخیزداری

روش غیر مستقیم در آبخیزداری  عملیاتی است كه در آن پوشش گیاهی زمین حفظ و تقویت شده (عملیات بیولوژیك) و موجب تثبیت خاك های زراعی و مرتعی می گردد . قسمتی از روش های غیر مستقیم عبارت از حفظ و كاشت گیاهان مناسب مثمر و غیر مثمر در مراتع و دیمزارها ، جلوگیری و از قطع درختان و بوته ها ، عدم تبدیل مراتع به دیمزارهای كم محصول ، استفاده از كودهای حیوانی و شیمیایی برای تقویت خاك و سایر موارد  می باشد . نتیجه انجام عملیات آبخیزداری ، حفظ و ایجاد رطوبت در خاك ، تقویت پوشش گیاهی و از همه مهمتر ، كنترل رسوبات رودخانه ها و بالا رفتن عمر مفید سدهای بزرگ كه با هزینه های بسیار بالا احداث گردیده اند ، می باشد .با توجه به پتانسیل موجود در حوضه های آبخیز محافظت ،كشت وتوسعه گیاهان دارویی از جمله این اقدامات می باشد كه تاثیر قابل توجهی در وضعیت معیشتی ساكنین حوضه آبخیز دارد.به طور مثال گیاه گل گاوزبان ایرانی یکی از گیاهان دارویی است که کشت و برداشت آن در مناطق شمالی كشور  متداول است که سطح زیر کشت آن حدود ۴۰۰ هکتار است که درآمد قابل توجهی از محل کاشت و برداشت عاید زارعین می شود. با عنایت به این که بیشتر اراضی کوهستانی دارای شیب بالای ۲۰ درصد است مناسب برای زراعت های یک ساله نیست و برای کشت گیاه دارویی گل گاو زبان مناسب تر است چون گل گاوزبان گیاه چند ساله است یعنی یک سال کاشته می شود و سالهای متمادی برداشت می شود و هر ساله نیاز به شخم و کاشت مجدد ندارد و در حفظ و نگهداری خاک نقش به سزایی دارد و با کاشت گل گاوزبان اهداف آبخیزداری که همان حفظ خاک است تأمین می شود و جلوی فرسایش خاک را می گیرد که خود جای توجه است. از این گیاه به عنوان مسکنی آرامش بخش، تقویت کننده قلب و اعصاب و تقویت سیستم ایمنی بدن استفاده می شود که علاوه بر بازار فروش داخلی در کشورهای خارجی حاشیه خلیج فارس بازار خوبی دارد. همچنین استفاده از گیاهان دارویی چندساله مانند زوفا، اسطوخودوس و آویشن می توانند در کنترل فرسایش بسیار مؤثر باشند.بومادران استاندارد تحمل نسبتاً خوبی در مقابل چرای احشام دارد. کاشت گیاهانی مانند سنا، اکاسیا و اکالیپتوس در مجاورت کویر، موانع مناسبی در جلوگیری از پیشروی کویر هستند. خارشتر، کور و هندوانه ابوجهل با شیبهای تند بسیار سازگارند، بنابراین کشت آنها در زمینهای شیب دار می تواند عامل مهمی در حفظ خاک باشد. گیاهان دارویی نظیر اکالیپتوس جهت احداث بادشکن و جلوگیری از فرسایش بادی بسیار مؤثر هستند. بنابراین گیاهان دارویی در ارائه خدمات بوم شناختی نیز بسیار توانمند هستند.

با برنامه های ترویجی، آموزشی و اهرمهای حمایتی  بسیاری از اراضی کوهستانی و مناطق مستعد را می توان به کاشت انواع گیاهان دارویی  از قبیل گل گاوزبان کدوی تخم کاغذی مارچوبه بابونه رزماری و دهها گیاه دارویی دیگر كه درآمدی به مراتب بیشتر اززراعت های متداول منطقه دارد،اختصاص داد.

گیاهان دارویی در فضای سبز شهری

گرچه اهمیت گیاهان داروئی در بخش پزشکی و داروسازی بر همگان واضح و مشخص ولی استفاده از این گیاه به عنوان گیاهان جدید در فضای سبز دیر زمانی که اهمیت یافته است ، اکثر گیاهان مورد نظر جهت کشت در فضای سبز گیاهان همیشه سبز هستند که ظاهر سبز آنها در تمام فصول سال جلوه می نماید. برخی از آنها را می توان به طور ترکیبی با سایر گیاهان استفاده نمود و پاره ای از آنها حتی می توانند جایگزین گیاهان پوششی چون چمن گردند.از فواید عمومی كاربرد گیاهان داروئی (غیر آلرژیك )در فضای سبز شهری میتوان به نكات فنی زیر اشاره نمود:

1.  ایجاد تنوع گونه های گیاهی در فضای سبز شهری.

2.  با انتخاب گونه همیشه سبز بخصوص در مناطق خشك ، طبیعت سبز متنوع برای  همه فصول در اختیار شهروندان و همگان قرار میدهد.

3.  قدرت زیاد  تطابق و سازگاری آنها با انواع پوشش های خاک اعم از رسی تا شنی، خاک های غنی، فقیر و سنگلاخی.....

4.  با استفاده از گیاهان داروئی در زمین های پرشیب شهری  و حتی جهت آبخیزداری ومحافظت خاك كه کمک مؤثری به جلوگیری از فرسایش خاک می نماید.

5.  ایجاد چشم انداز زیبا ( land scape  ) در فضای شهری است.

پیشنهادات در توسعه گیاهان دارویی

سالانه در جهان قریب 43 میلیارد دلار ارزش صادرات گیاهان دارویی است و سهم كشور ما در فرآوری، تولید و تجارت این محصول چشم گیر نیست كه جهت پیشرفت دراین موضوع توجه به منابع طبیعی، حفظ پوشش گیاهی، جلوگیری از چرای بی رویه عرصه های منابع طبیعی وبهره برداری اصولی از گیاهان دارویی وصنعتی ضروری به نظر می رسد، همچنین در بخش كشاورزی توجه خاص به كاشت گیاهان دارویی وتربیت نیروهای متخصص این رشته  در سطح ملی،تدوین یك برنامه مدون ملی، عدم ترویج موادخام، كسب تكنولوژی لازم جهت فراوری گیاهان وبسته بندی مناسب وتوجه لازم به صادر كنندگان موضوعی در خور توجه می باشد.

 

http://www.articles.ir/article2606.aspx  

http://www.irteb.com/herbal/attarbashi.htm





مقدمه

گاو زبان با نام علمی borago officinalis یکی از گیاهان دو لپه می‌باشد. گیاهی است علفی و یکساله که ارتفاع ساقه آن تا 60 سانتیمتر می‌رسد ساقه آن شیاردار و خاردار می‌باشد. برگهای این گیاه ساده و پوشیده از تارهای خشن است. گلهای آن به رنگ آبی ، سفید ، بنفش و آبی می‌باشد. گاو زبان احتمالا از شمال آفریقا به نواحی دیگر راه یافته و امروزه در منطقه مدیترانه ، نواحی شمال آفریقا و قسمتهایی از خاورمیانه می‌روید. گل ، برگ و سرشاخه‌های گلدار آن به مصرف دارویی می‌رسد.



تصویر

مشخصات گیاه شناسی

گل گاو زبان از گیاهان دارویی و دارای روغنی است که به علت خاصیت شفا دهندگی از مدتها قبل بخصوص در فرانسه شناخته شده بود. این گیاه دارای شاخه‌های تو خالی و آبدار است و ارتفاع آن به 50 سانتیمتر می‌رسد. برگهای این گیاه نسبتا بزرگ و چین خورده به رنگ سبز تیره و تخم مرغی شکل نوک تیزاند که بطور متناوب بر روی ساقه گیاه قرار دارند. تمام سطح گیاه پوشیده از کرکهای سفید و منشعب است.گلهای این گیاه در انتهای ساقه قرار دارد و به رنگ روشن و ستاره‌ای شکل است. میوه این گیاه به شکل چهار فندق کوچک و به رنگ قهوه‌ای مایل به سیاه است.

ترکیبات شیمیایی

گل گاو زبان و برگهای آن دارای لعاب فراوان است. این گیاه دارای نیترات پتاسیم ، رزینها ، مالات کلسیم ، منگنز ، منیزیم ، اسید فسفریک و آلانتوئین می‌باشد.

خواص داروئی

  • گل گاو زبان و برگهای تصفیه کننده خون است.
  • آرام کننده اعصاب است.
  • عرق آور است.
  • ادرار آور است.
  • کلیه‌ها را تقویت می‌کند.
  • سرماخوردگی را برطرف می‌کند.
  • برای از بین بردن سرفه از دم کرده گل گاو زبان استفاده کنید.
  • در درمان برونشیت موثر است.
  • بی‌اختیاری دفع ادرار را درمان می‌کند.
  • التهاب و ورم کلیه را درمان می‌کند.
  • در درمان سرخک و مخملک مفید است.
  • ضماد برگهای گاو زبان برای رفع ورم موثر است.
  • برگهای گاو زبان را بپزید و مانند اسفناج از آن استفاده کنید.
  • برگهای تازه گل گاو زبان دارای مقدار زیادی ویتامین C می‌باشد و در بعضی از کشورها آنرا داخل سالاد می‌ریزند.



تصویر

استفاده‌های غذایی از گل گاو زبان

از گلها و برگهای این گیاه می‌توان به عنوان چاشنی در نوشیدنیهای تابستانی استفاده کرد. گلهای این گیاه را می‌توان برای تهیه مربا استفاده کرد این مربا برای افرادی که از بستر بیماری برخواسته و دوران نقاهت را سپری می‌کنند و همچنین برای افرادی که حالت ضعف دارند بسیار مفید است. گلها و برگهای این گیاه را می‌توان در سالاد و سوپ خیار بکار برد. برگهای قطعه قطعه شده گیاه را می‌توان در پایان زمان پخت سوپها استفاده نمود. برگهای این گیاه را می‌توان همراه با برگهای گل کلم پخت و مصرف کرد. برگهای تازه این گیاه نیرو بخش و نشاط آور است.

راههای تکثیر

گل گاو زبان در خاکهای معمولی رشد می کند تکثیر این گیاه به سه طریق زیر صورت می‌گیرد.
  • تقسیم ساقه زیر زمینی در بهار

  • کاشت قلمه در ماسه هنگام پاییز

  • کاشت بذر گیاه در خاک نسبتا حاصلخیز و آفتاب گیر

تاریخ کاشت بذر از اواخر اسفند تا خرداد ماه است. چنانچه منطقه دارای زمستان خیلی سرد نباشد انجام عملیات کاشت را می‌توان در پاییز انجام داد که در این صورت گیاهان سبز شده در اردیبهشت ماه سال بعد به گل می‌نشیند در حالی که گیاهان کاشته شده در بهار هیچ وقت زود تر از تیرماه گل نمی‌دهد. فاصله ردیفهای کاشت 70 - 50 سانتیمتر و فاصله گیاهان بر روی ردیف حدود 30 - 20 است. میزان بذر مورد نیاز حدود 15 - 14 کیلوگرم در هر هکتار است.

برداشت محصول

عمل گل چینی در اوایل خرداد صورت می‌گیرد و گلهای چیده شده را در کنار مزرعه روی پارچه یا سفره‌های پلاستیکی به ارتفاع 3 - 2 سانتیمتر پهن می‌کنند و برای آنکه آفتاب نخورد، روی آن پارچه می‌اندازند. البته خشک کردن محصول در سایه بهتر بوده و محصول مرغوبتری خواهد داد. بهم زدن گلها حین خشک شدن ضروری است. گل مرغوب گلی است که دارای دم سفید و گلبرگهای بنفش باشد. میزان عملکرد آن حدود 1100-1000 کیلوگرم گل تازه می‌باشد که از این میزان حدودا 300 - 250 کیلوگرم گل خشک بدست می‌آید.

کلیات گیاه شناسی

سنبل‌الطیب گیاهی است علفی و چند ساله که ساقه آن بطور عمودی تا ارتفاع دو متر بالا می‌رود. این گیاه به صورت وحشی در جنگلهای کم درخت ، در حاشیه جویبارها و گودالها در بیشتر مناطق آسیا و ایران می‌روید. سنبل‌الطیب دارای بویی مطبوع است و گربه بوی این گیاه را از فاصل دور تشخیص داده و به طرف آن می‌رود و در اطراف آن به جست و خیز می‌پردازد و از بوی آن مست می‌شود.

گلهای سنبل‌الطیب به رنگ سفید یا صورتی و به صورت خوشه‌ای می‌باشد. قسمت مورد استفاده این گیاه ریشه آن است و معمولا از ریشه گیاهی که بیش از سه سال عمر دارد استفاده می‌شود. سنبل‌الطیب پس از خشک شدن به رنگ قهوه‌ای درمی‌آید. طعم آن تلخ ولی خوشبو و معطر است. عطر آن پس از خشک شدن بیشتر می‌شود.



تصویر

ترکیبات شیمیایی

ریشه سنبل‌الطیب حاوی 1 درصد اسانس است. این اسانس در ریشه تازه بیشتر است و به تدریج که ریشه خشک می‌شود مقدار اسانس آن کاهش یافته ولی بوی آن قوی‌تر می‌شود. اسانس تازه به رنگ سبز مایل به زرد است ولی در اثر ماندن غلیظ می‌شود. آثار دارویی ریشه تازه آن سه برابر خشک شده آن است. سنبل‌الطیب باید در حرارت کم خشک شود و در حرارت بالا تمام اثر دارویی آن از بین می‌رود.

خواص داروئی

  • اثر ضد تشنج دارد.
  • در رفع ناراحتیهای عصبی و هیستری مفید است.
  • ضد اسپاسم و آرام بخش است.
  • تب‌بر است.
  • در معالجه بیماری صرع اثر مفید دارد.
  • بی‌خوابی را درمان می‌کند.
  • ضد کرم معده و روده است.
  • گاز معده را از بین می‌برد.
  • ضد هیجان است.
  • میگرن را برطرف می‌کند.



تصویر

  • سردردهای ناشی از سیگار کشیدن و مصرف الکل را رفع می‌کند.
  • برای برطرف کردن دلهره و تشویش و نگرانی مفید است.
  • در درمان بیماری مالیخولیا اثر مفید دارد.
  • در برطرف کردن درد سیاتیک موثر است.
  • درد معده را برطرف می‌کند.
  • سکسکه مداوم را از بین می‌برد.
  • تقویت کننده نیروی جنسی است.
  • ترشح ادرار را زیاد می‌کند.
  • درد سینه را برطرف می‌کند.
  • استفراغ را برطرف می‌کند.
  • دهان را خوشبو می‌کند.
  • در معالجه مرض قند موثر است.
  • گرد سنبل‌الطیب را روی زخمها بپاشید التیام یابند.

طرز استفاده

  • گرد سنبل الطیب: ریشه سنبل‌الطیب را خرد کرده و در حرارت 40 درجه خشک کنید. سپس آن را آسیاب کنید و از الک ریز رد کنید. این گرد به عنوان ضد تشنج بکار می‌رود. مقدار مصرف آن 5-10 گرم در روز است.

  • مخلوط سنبل الطیب: 4 گرم گرد ریشه سنبل‌الطیب را با 4 گرم رازیانه و 4 گرم قند سائیده و مخلوط کنید این مخلوط را چهار قسمت کرده و در طول روز به فواصل مساوی بخورید.




 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.